ویژه دانشجویان

هر آنچه باید درباره اصول ویرایش متون فارسی بدانید

از مهم‌ترین اصول ویرایش متون فارسی توجه به نکات دستوری و جمله ­بندی، غلط ­های املایی و علائم نگارشی است. اهمیت دادن به این موارد در ویرایش باعث می ­شود، متن از اعتبار بیشتری برای بازتاب اطلاعات برخوردار گشته و مفهوم موردنظر نویسنده به طور دقیق و درست منتقل شود.

این نوشته­ ها ممکن است یک گزارش، مقاله دانشگاهی، نامه رسمی و حتی یک متن غیر رسمی در وبلاگ شخصی باشد. بسیاری از دانشجویان و محققین از اصول ویراستاری اطلاع دقیقی ندارند. در این مواقع ویراستار با ویرایش متون فارسی یا انگلیسی و بازخوانی آن­ها به کمک ایشان می آید.

ویراستاری چیست و چه کسی کار ویرایش را انجام می­ دهد؟

اگر بخواهید به نوشته خود هویت ببخشید و آن را احیا کنید، بایستی در زمینه ویرایش متون اطلاعات کافی داشته باشید. در ادبیات رسانه ­ای کشورهای مختلف به آنچه که قرار است خواننده آن را مطالعه کند، اهمیت زیادی داده می­ شود. در این روش، ویراستار سعی می ­کند برای ایجاد محتوای غنی متن و همراهی با قلم توانمند نویسنده در زمینه آرایش پیرایه­ های ادبی و حذف واژگان مازاد کمک نماید.

کار ویرایش متون یا ویراستاری به فرآیندی اطلاق می ­شود که در آن انتخاب و آماده­ سازی محصولات نوشتاری، دیداری، شنیداری، تصویری و رسانه ­ای برای انتقال اطلاعات مورد استفاده قرار می ­گیرد. براساس اصول ویرایش، هر نوشته ­ای از جهات مختلف مثل بیان، محتوا، دقت، آراستگی، صحت و اعتبار، آراستگی و توجه به علائم ادبی و نگارشی بررسی و بازبینی می شود که آن را ویراستاری یا ویرایش می ­نامند.

ویراستار فردی است که در نوشته ­ها جان تازه ­ای می­ بخشد. وی باید حتماً نویسنده خوبی باشد و در عین حال از اصول ویرایش متون فارسی یا در صورت لزوم زبان­ های نوشتاری دیگر آگاه باشد. این مهارت باعث می ­شود جان­بخشی به متن محقق یا نویسنده به نحو مؤثری ایفا شود. اگر ویرایشگر مطالعات گسترده ­ای در زمینه موضوعات مختلف داشته باشد در این حیطه کاری به موفقیت ­های زیادی خواهد رسید.

شاید این سوال برایتان پیش بیاید که فرق نویسنده با ویراستار در چیست؟ نویسنده ­ای که در رابطه با موضوع فلسفه می ­نویسد، دیگر نیازی ندارد از علم ­های دیگر مطلع باشد. اما یک ویراستار متن فلسفی در حوزه ­های دیگر علوم دینی نیز باید کم و بیش با اصطلاحات آن آشنایی کسب کند. البته این مهارت تا جایی مفید خواهد بود که موقع ویرایش متون و تغییر اصطلاحات و ترکیب ­ها با اصطلاحات حوزه­ های مختلف علوم تداخلی ایجاد نشود.

برای مثال اصطلاحی که در علم اقتصاد به کار می ­رود با علم روان­شناسی کاملاً متفاوت است. در نتیجه کاربرد درست و مبنای دقیق این اصطلاحات، تأثیر مستقیم بر روی فهم و محتوای نوشته­ ها به هنگام ویرایش متون خواهد گذاشت.

انواع ویرایش متون فارسی

اگر ویراستار بخواهد نویسنده خوبی باشد، بهتر است آگاهی ادبی خود را بیشتر کند. اطلاع از اصول ویرایش متون فارسی و شناخت مهارت­ های فرامتنی در حیطه ویراستاری بسیار تأثیرگذار است. آن دسته از ویراستارانی که در ویرایش متون زیاده ­روی یا قصور می ­کنند با مشکلات فراوانی در این حیطه کاری مواجه می ­شوند.

بعضی اوقات یک ویراستار آن قدر مطلب پیش رویش را عوض می­ کند تا کار به جایی برسد که اثر جدیدی خلق شود. این افراد با حوزه کاری خود آشنا نیستند. حتی از اصول ویرایش متون و توجیه علمی تغییراتی که بر روی متن انجام می­ دهند، به اندازه کافی اطلاعات جامع و مشخصی ندارند. گاهی اوقات ویرایش را به سمت رسم­ الخط، نشانه­ گذاری، تعویض ­های ثابت و کلیشه­ ای می ­برند و با این محدودیت باعث می­ شوند ویراستاری به کاری بی­ محتوا، سبک و محلّ کسب درآمد تبدیل شود.

بنابراین باید هر کتاب، مقاله یا نوشته ­ای معتبر قبل از حروف­ چینی از نظر ویراستار گذرانده شود. به طور کل نقش ویراستار، نسخه­ پرداز و نمونه ­خوان در هر متنی بسیار پُررنگ و ضروری است. ویرایشگر به دو صورت برای ویراستاری متون فارسی اقدام می­ کند. یکی ویرایش ظاهری و دیگری ویرایش زبانی.

الف- ویرایش ظاهری

موارد مختلفی در حوزه ویراستاری مورد توجه قرار می­ گیرد. برای مثال فاصله بین اجزای زبانی برای مؤلف، مترجم یا حتی خواننده مطلب از اهمیت چندانی برخوردار نباشد. اما یک ویراستار یا حتی نمونه­ خوان حرفه‌ای روی آن­ها تأمل می­کند و غلط­ های نوشتاری را از متن حروف­ چینی شده با دقت بیشتری بیرون می کشد. این کار باعث جذب هرچه بیشتر مخاطب به متن و مشتاق شدن وی به ادامه مطالعه آن می ­شود.

در ویرایش ظاهری، اصلاح و یک دست ساختن ارجاعات، ویرایش غلط ­های املایی و رسم ­الخط صحیح، یک‌دستی املای کلمه ­ها، مرتب کردن کتاب­نامه، پاراگراف ­بندی، تنظیم فاصله­ ها و نیم­فاصله ­ها، اصلاح نشانه‌گذاری مثل نقطه، ویرگول، علامت تعجب و … توسط ویراستار به طور کامل انجام می ­شود. البته بررسی پانوشت ­ها، نقل­ قول­ ها، عنوان فصل­ ها، عددنویسی، فرمول ­نویسی و اشتباهات تایپی هم در همین حوزه صورت می­ پذیرد.

برای مثال به چند اشتباه نوشتاری در متون فارسی اشاره می­ کنیم:

  • یکدست سازی رسم­ الخط کلمات

می گردد  – می­‌گردد

یکروز  – یک روز

لابلا – لابه‌­لا

چشمپوشی – چشم‌­پوشی

ابتدائی – ابتدایی

صحراء – صحرا

خوشحال ام – خوشحالم

همکلاسی – هم­کلاسی

رحمة – رحمت

بیاندیش – بیندیش

به بینم – ببینم

عنقریب – عن­‌قریب

  • غلط­ های املایی

حظور – حضور

درخاست – درخواست

خاستگار – خواستگار

زره – ذره

ب- ویرایش زبانی و محتوایی

در ویرایش متون فارسی از لحاظ زبانی، جانشین کردن کلمه­ های ناآشنا با کلمه­ های شناخته شده، رفع یا اصلاح خطاهای منطقی و گره های عقلانی، فارسی­ سازی عبارات و ساختارهای بیگانه، اصلاح کژتابی­ و حشوهای زبانی و ابهامات نابجا، بررسی کاربرد نادرست رای مفعولی، اصلاح و تبدیل ساختارهای رایج در گویش و لهجه­ های مختلف را با توجه به معیارهای فارسی در نظر می­ گیرند.

البته اصلاح گرته­ برداری، عدم استفاده از افعال مجهول، پرهیز از زیاده­ گویی و ایجاز، معیارسازی بخش ­های محاوره ­ای و شکسته ­نویسی، حذف کلمه ­ها و عبارات تکراری و زاید، رفع جمله‌های ناقص، نامفهوم و مبهم، تقسیم جمله­ های بلند به چند جمله کوتاه، پاکیزه­ نویسی، به کارگیری نوشتار ساده، کوتاه، خوش ­آوا، ساده و روان در همین حیطه بررسی می­ شود.

ویراستار برای ویرایش متون فارسی تخصصی باید اشراف کامل به موضوع داشته باشد. اگر نوشته شما علمی باشد این موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار می­ شود. ویرایشگر محتوایی که اطلاعات کافی در رابطه با طرح داستان دارد، به بررسی و ویرایش متون می­پردازد. این فرد به این نکات توجه می کند که آیا داستان انسجام کافی دارد؟ و اینکه متن آن چه طور پیش می­ رود.

با ذکر چند مثال می­ توان شما را با این نوع از ویرایش متون فارسی آشنا کرد:

  • حشو

وی در سن پنجاه سالگی درگذشت.

بعد از ویرایش:

وی در پنجاه سالگی درگذشت.

  • واژه­ های بیگانه

در تجارت اگر ریسک بیشتری می­ کرد به نتیجه بهتری دست می یافت.

بعد از ویرایش متون فارسی با زبان معیار:

در تجارت اگر خطر بیشتری می­ کرد به نتیجه بهتری دست می­ یافت.

  • تکلف

از مهمان­ ها تقدیر و تشکر به عمل خواهد آمد.

از مهمان­ ها قدردانی می­ شود.

  • واژگان فارسی

پلیس برای بار دوم به برادرم اخطار داد

پلیس برای بار دوم به برادرم هشدار داد.

  • ابهام

این مطلب واقعاً حرف ندارد.

این مطلب بی ­ارزش است یا این مطلب بسیار عالی است.

  • حذف جمله ­های میان پیوندی

بیشتر ما به پُرگویی و شاخ و برگ دادن نوشته ­هایمان عادت کرده ­ایم. یکی از اصول ویرایش متون فارسی پرهیز از درازنویسی است. در این موارد نویسنده علاقه فراوانی به استفاده از کلمات و جملات اضافی برای شفاف سازی و توضیح بیشتر موضوع موردنظرش دارد.

جملات بالا نمونه واضحی از یک زیاده ­گویی نوشتاری در متون فارسی است.

  • حذف کلمه ­ها و عبارات زاید

داستان زندگی ایوب پیامبر مربوط به مصیبت­ های زندگی ایشان است و آزمایشی که حضرت ایوب، این پیامبر الهی در آن شرکت می ­کند.

داستان ایوب (ع)، به آزمایش و مصیبت­ های زندگی آن حضرت می ­پردازد.

  • تبدیل جمله­ های معترضه به عبارت­ های بدلی

سعید ماندگار که معلم است و اهل اصفهان است این مدت به کار کشاورزی می­ پردازد.

پس از ویرایش:

سعید ماندگار، معلم اصفهانی، این مدت به کار کشاورزی مشغول است.

  • عدم کاربرد فعل­ های معین

اگر به نوشته ­های رسمی یا نامه­ های اداری دقت کنید متوجه این اشتباه پرکاربرد می شوید. نویسندگان این متون از فعل ­هایی مثل می­ گردد، می­ سازد، می ­باشد و می ­نماید خیلی استفاده می کنند.

برای مثال :

  • گردیدن

زمین به دور خورشید می­ گردد. در اینجا فعل گردیدن به معنی چرخیدن یا گشتن دور یک چیز است. توصیه می­ گردد که مردم بیماری کرونا را جدی بگیرند. با توجه به اصول ویرایش متون فارسی این جمله به توصیه می ­شود که قابل تغییر است. بنابراین صحیح نیست که از فعل می گردد به ­جای می­ شود در متن استفاده کرد.

  • می ­باشد

این فعل از مصدر بودن است که کاربرد زیادی ندارد.

خدمات این کلینیک برای افراد نیازمند رایگان می ­باشد.

بعد از ویرایش:

خدمات این کلینیک برای افراد نیازمند رایگان است.

  • هست

این فعل در متون فارسی معنی «وجود دارد» را به خواننده القا می­کند و نباید به­ جای «است» به کار برود.

شیما در مطب است؟                                    شیما در مطب هست؟

هوای خوزستان امروز خیلی گرم هست.            هوای خوزستان امروز خیلی گرم است.

 

ج- بازخوانی

سرویراستار با توجه به اصول ویرایش متون فارسی، بعد از بررسی ظاهری و زبانی به بازخوانی آن می ­پردازد. در این مرحله، همه خطاهای احتمالی و ایرادات جزئی که از دید ویرایشگران قبلی جا افتاده است با وسواس و دقت بیشتری بازبینی و ویرایش می­ گردد.

بهتر است ویراستارانی که کار بازخوانی را انجام می ­دهند به یک نکته مهم در ویرایش متون توجه کنند. توصیه می­ شود این افراد بازخوانی را با فاصله زمانی انجام دهند. هرچه فاصله بین ویرایش و زمان بازخوانی بیشتر شود امکان دیده شدن ایرادها، ضعف­ ها و ابهام­­ های احتمالی بهتر صورت می ­پذیرد. این کار باعث می‌شود که ویراستار کمتر خسته شده و با دقت به ویرایش متون بپردازد. به عنوان تمرین، با توجه به نکات گفته شده، این متن را ویرایش کنید.

امتیاز شما به مطلبی که خواندید!

0

لایک کنید

لایک
امتیاز کاربر: اولین نفر باشید !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا